سخن ماه

رابرت هاین‌لاین که سال 1941 سخنران افتخاری سومین گردهمایی بین‌المللی علمی‌تخیلی در دنور ایالات متحده بود، این‌طور گفت: «من مدت‌هاست علمی‌تخیلی می‌خوانم و در این راه همان پروسه‌ای را پشت سر گذاشته‌ام که همگی شما تجربه کرده‌اید: نارضایتی والدین و تمسخر و نگاه‌های عجیب از سوی دوستان و نزدیکان به خاطر خواندن آن‌چه آن را «آت و آشغال» می‌دانستند. طرفداران علمی‌تخیلی لبه‌ی مرز دیوانگی راه می‌روند. ما همان احمق‌های دیوانه‌ای هستیم که داستان‌های عجیب و غریب می‌خوانیم و روی جلد کتاب‌ها و مجله‌های مورد علاقه‌مان، پر از موجودات ناشناخته و ماشین‌های مسخره و غیرقابل باور است. اگر چنین کتابی در خانه‌تان داشته باشید و دوستی به دیدنتان بیاید، حتماً کتاب را با شک و تردید برانداز خواهد کرد و می‌پرسد واقعاً آدمی هستید که از این چیزها بخوانید یا نه. بسته به جوابتان، ممکن است دوستتان همیشه طور دیگری، با نگاهی مشکوک به شما نگاه کند.»

جذابیت علمی‌تخیلی و فانتزی در چیست که گروهی را این‌طور به خود جلب کرده و گروه دیگری را این‌طور در مقابلشان قرار می‌دهد؟ در هیجان داستان؟ مگر چنین هیجانی در داستان‌های اکشن و پلیسی وجود ندارد؟ در ماجراجویی‌های خارق‌العاده‌ای که خواننده را وادار به تجربه‌ی شرایط متفاوت می‌کند؟ نمونه‌هایی از این ماجراجویی‌ها در ژانرهای دیگر ادبیات به وفور دیده می‌شود - مثلاً یک شکارچی ببر که به میانه‌ی جنگل ناشناخته‌ای می‌رود یا یک سرباز روس در دوران جنگ جهانی دوم که پشت جبهه‌های دشمن سرگردان می‌شود. چه چیزی است که بین ع‌ت‌ف و دیگر ژانرهای ادبی تفاوت می‌گذارد؟ شاید بیشترین چیزی که خواننده‌ از یک داستان علمی‌تخیلی‌فانتزی انتظار دارد، رفتن به جایی فرای مرزهای تخیل شخصی خود است. هر کسی قدرت خلاقه دارد و می‌تواند خیالبافی کند. حتا قدرت تخیل را نشانه‌ای از هوش افراد دانسته‌اند؛ هر چه قدرت تخیل بیشتر و تخیلات فرد دقیق‌تر و واضح‌تر و پیچیده‌تر، هوشمندی‌ و درایت فرد هم بیشتر. پس آن چیزی که ما طرفداران علمی‌تخیلی با خواندن این «آت و آشغال»ها به دنبالش هستیم، گسترده کردن مرزهای تخیل خود است. تصوری از جادو در ذهن داریم، اما بیشتر خوشحال می‌شویم اگر این جادو را جزیی شده و دقیق‌تر، به صورت محصول ذهنی دیگر ببینیم. می‌توانیم به مفهوم سفر در فضا و زمان فکر کنیم، اما با لذت و ولع داستان سفر در فضا با سفینه‌های خارق‌العاده را می‌خوانیم و جذب می‌کنیم.

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های انسان، یافتن سرگرمی است. چیزی که وقت‌های خالی و اوقات فراغت او را پر کند و در عین حال، لذت به همراه داشته باشد. برخی به ورزش روی می‌آورند، بعضی کارهای هنری انجام می‌دهند، و بعضی دوست دارند وقت‌های خالی خود را با تصور غیرممکن‌ها پر کنند. شاید بتوان گفت ع‌ت‌ف یکی از بهترین راه‌های سرگرمی است که انسان تا به حال کشف کرده است، چرا که انواع تازه‌ای از تفریح را با خود به همراه می‌آورد که در واقعیت امکان‌پذیر نیستند. کجا می‌شود کوئیدیچ بازی کرد؟ تا به حال مسابقه‌ی سرعت سفینه‌های خورشیدی برگزار شده است؟

هاین‌لاین می‌گوید تنها تفاوت انسان با سایر حیوانات، این است که انسان علاوه بر امروز، تصوری از دیروز و فردا هم دارد. مهم‌ترین نمود این تفاوت، خواندن و نوشتن است. ما درس‌های دیروز را نوشته و با خواندن آن‌ها، برای آینده تصمیم گرفته و برنامه می‌ریزیم. در واقع ما همزمان در گذشته و حال و آینده زندگی می‌کنیم. این مسأله به خصوص در مورد طرفداران ع‌ت‌ف صحت دارد. چرا که آن‌ها بیشتر از هر کس دیگری از زندگی در زمانی غیر از حال لذت می‌برند.

بنابراین دفعه‌ی بعدی که کسی با نگاهی عجیب شما را برانداز کرد و پرسید آیا واقعا چنین «آت و آشغال‌»هایی را می‌خوانید، سینه‌تان را جلو داده و با افتخار از هوشمندی بالای طرفداران ع‌ت‌ف یاد کنید. و در نهایت ازشان بپرسید خودشان چقدر از دیدن آواتار لذت برده‌اند!

بهمن 1389 - شیرین سادات صفوی