کمدی‌های کیهانی

عنوان: کمدیهای کیهانی [١]
نویسنده: ایتالو کالوینو [٢]
مترجم: موگه رازانی
ناشر: نشر کتاب نادر

چاپ سوم: پاییز ۸۷

شمارگان: ۱۶۵۰

قیمت: ۳۰۰۰ تومان
۲۰۶ صفحه

 

مقدمه

ایتالو کالوینو نویسنده‌ی ایتالیایی متولد کوبا است که از کودکی به ایتالیا رفت. شرکت او در جنگ جهانی دوم و نیز نهضت مقاومت ایتالیا در مقابل فاشیسم در آثار اولیه‌ی او تأثیر زیادی داشتند. پس از آن، او با تغییر روش و نگارش سه رمان به سبک قرن هجدهم به عنوان نویسنده‎ای محبوب در ایتالیا شناخته شد. کالوینو از شاخص‌ترین پست‌مدرن نویسان دوره‌ی خود بود و جز مترجم اثر، هستند کسانی که نام کالوینو را در کنار نام‌ و بورخس ذکر می‌کنند. البته شاید «خط‌های موازی» -آخرین کلمات کالوینو قبل از مرگ- هم بی‌ارتباط با قول رولان بارت[۳] نباشد که او و بورخس را به دو خط موازی تشبیه کرده بود. از جمله علایق کالوینو در داستان‎هایش، خلق دنیاهای خیالی است که در «کمدی‌های کیهانی» و «شهرهای نامرئی» دیده می‌شود. در کمدی‎های کیهانی علم، تاریخ و تخیل در هم  آمیخته و در بستر طنزی شیرین روایت می‎شود.

کمدیهای کیهانی نوعی روایت طنز از داستان‎های علمی مربوط به جهان شناخته و ناشناخته است. کالوینو در این کتاب با روایت داستان و مثال‎هایی غیرواقعی، مفاهیم خشک علمی را بسط می دهد. با  قبول فرض‌های محال، نتایج قوانین و نظریه‌های علمی را با بیانی فلسفه مآبانه و طنزآمیز بیان می‎کند؛ گویا که دارد برای کودکی مثال میآورد. در این کتاب واقعیت در بستر تخیل جادویی نویسنده و بدون هیچ حد و مرزی گسترش می‎یابد و هر چیز را ممکن می‎سازد. او در ابتدای هر داستان، گزاره‌ای علمی را نقل می‌کند –که البته ممکن است الآن آن گزاره مردود باشد- سپس با تخیل ناب آمیخته با طنازی‌هایی به سبک خودش، آن را در بستری روایی بسط می‌دهد.

ایتالو کالوینو نویسنده‎ای است که علاوه بر انتخاب موضوعات خلاقانه، جذابیت را در ساخت طرح و پرداختی خلاقانه برای داستان‌هایش نیز در نظر می‎گیرد. در این کتاب کالوینو خواننده را وادار می‎کند تا هر ناشناختهای را بپذیرد، مانند شخصیت‎هایی که نویسنده پرداخت می‎کند، و هر قانونی را که دست و پا گیر می‎داند نادیده می‎گیرد.

دانشمندان می‎گویند «نوری که از کهکشانی در فاصله‌ی صد میلیون سال نوری دریافت میکنیم، مربوط به صد میلیون سال پیش است.»؛ کالوینو نتیجه می‎گیرد که ممکن است یک شب با تلسکوپ به آسمان نگاه کنیم و ببینیم از کهکشانی که صد میلیون سال نوری با ما فاصله دارد یک تکه مقوا سر برآورده باشد که روی آن نوشته شده «دیدمت» و بعد بفهمیم کار خجالت‌آوری که در دویست میلیون سال قبل انجام داده‎ایم، در تمام عالم دیده شده است! «مثل این که در فضای در برگیرنده‌ی تمام کهکشان‎ها تصویر کاری که کرده‎ایم بر روی کره‎ای که با سرعت نور منبسط می‎شود منعکس می‌گردد و هر کدام از اجرام آسمانی که به نوبت روی شعاع کره قرار می‎گرفتند، قادر به دیدن آن بودند.» بله. چنین نتیجه‌گیری را فقط از ایتالیایی خوش ذوقی چون کالوینو می‌شود انتظار داشت.

در فصل‌های بعدی کتاب، کالوینو پیشتر می‎رود. موجودی ازلی راوی داستانش است که کهکشان‎ها را در پی بازی‎های بچه‎گانه‌ی خود در کودکی ساخته است. نام این راوی Qfwfq است. او یک موجود ازلی است که همه چیز از قولش نقل می‌شود. یک‌جا دایناسور است و از انقراض دایناسور‌ها می‌گوید، یک‌جا دوزیست است و جایی دیگر در نقش اولین صدف حلزون روایت می‌کند. در داستان دیگری، در عالم جوان با اتمهای هیدروژن تیله بازی می‌کند و یا در رقابت با موجودی چون خودش با نام Kfwfk، باعث اختراع هنر می‌شود. در فضا سقوط می‌کند و ماجرای مثلث عشقی بین خودش، سروان فنیمور [۴] و زنی با نام اورسلا [۵] را به یاد می‌آورد و در داستان دیگری... بله، Qfwfq هم یک کاراکتر تمام کالوینویی است، اما کالوینو در این‌جا هم متوقف نمی‌شود.

گفتنی‌ است، ایتالو کالوینو از نویسندگانی است که در ایران هم اقبال خوبی از سوی ناشران و مترجمان داشته و معمولاً هرجا سخن از ترجمه‌ی آثار نویسندگان ایتالیایی است، نامی از کالوینو هم به میان می‌آید. از کالوینو بیش از ۲۰ اثر داستانی و غیر داستانی در ایران به چاپ رسیده ‌است و به جز رازانی افراد دیگری چون لیلی گلستان، بهمن محصص، شهریار وقفی‌پور، پرویز شهدی، محمدرضا فرزاد، مژگان مهرگان و محسن ابراهیمی نام خود را در زمره‌ی مترجمین آثار کالوینو به ثبت رسانده‌‌اند.

کمدی‌های کیهانی شامل ۱۲ داستان به شرح زیر است:

سال‌های نوری

بازی بی‌پایان

علامتی در فضا

سر چی شرط ببندیم؟

دایناسورها

دایی آبزی

فاصله‌ی ماه

پیدایی روز

همه چیز در یک نقطه

بدون رنگ‌ها

شکل فضا

مارپیچ

متن پشت کتاب

آثار ایتالو کالوینو نویسنده‌ی ایتالیایی، بدیع و سرشار از ایده‎های انسانی‎ هستند. او کوشیده تا فرم و محتوا، سنت و نوآوری، فکر و احساس را در راه جستجوی سبکی نو آشتی دهد که بیانگر فلسفه و علم باشد، اما فاصله‌ی خود با آن‌ها را حفظ کند.

در کمدی‌های کیهانی، تخیل نیرومند، طنز پاک و توجه به واقعیت و تاریخ در هم آمیخته است. اثری که در داستان‎های آن انیشتین، یاکوبسن، هگل، و سایبرنتیک به دیدار هم می‎آیند. این کتاب را با آثار تخیلی مارکز و بورخس مقایسه کرده‎اند. اما کمدی کیهانی، منحصر به فرد است. مطلقاً ظریف، مطلقاً دلنشین و مطلقاً مدرن.

بخشی از متن کتاب

هر بار که ماه را با آن هیکل گنده، پر از تیغ‎های تیز و لبه‎های دندانه‌دارش بالای سر خود می‎دیدیم، همین احساس به ما دست می‎داد. حالا شاید طور دیگری باشد، اما آن وقت‎ها ماه یا بهتر بگویم ته یا شکم آن، خلاصه آن قسمتی که چنان از نزدیک زمین رد می‎شد که خودش را به آن می‎مالید، از پوسته‎ای با فلس‎های نوک‎تیز پوشیده شده بود.

در واقع اگر روی پله‌ی آخر نردبان، صاف می‎ایستادیم و دستمان را دراز می‎کردیم، میتوانستیم آن را لمس کنیم. من یک فلس را انتخاب می‎کردم که به نظر محکم می‎رسید، اول یکی از دست‎هایم را بند می‎کردم و بعد دیگری را؛ بلافاصله متوجه می‎شدم که نردبان و قایق دارند در زیر پایم محو می‎شوند و حس می‎کردم ماه دارد مرا از جاذبه‌ی زمین می‎کند.

از زمین که نگاه می‎کردی، مثل آن بود که سر و ته هستیم؛ اما تو که آن بالا بودی، خودت را در موقعیتی کاملاً عادی حس می‎کردی و تنها چیز عجیب آن بود که وقتی سرت را بالا می‎کردی، پوسته‌ی براق دریا را می‎دیدی با قایق‌ها و رفقایی که خودشان سر و ته بودند و مثل خوشه‌ی انگور در تاکستان تاب می‎خوردند.

 

 

 
   

 

 

 

پانویس:

[1] Cosmicomics

[2] Italo Calvino

[۴] Roland Barthes: نظریه‌پرداز، فیلسوف و منتقد ادبی که مدتی در دانشگاه سوربن با کالوینو همکاری کرد.

[4] Fenimore

[5] Ursula H’x